कलचुरी वंश र नेपाल: एक ऐतिहासिक विश्लेषण - राकेशप्रसाद चौधरी

 

कलचुरी वंश र नेपाल: एक ऐतिहासिक विश्लेषण

 राकेशप्रसाद चौधरी

 नेपालको प्राचीन इतिहासमा धेरै वंशहरूको योगदान रहँदै आएको छ। तर, एउटा कम अध्ययन गरिएको तर महत्त्वपूर्ण वंश हो-कलचुरी वंश। भारतको मध्य तथा पश्चिमी भूभागमा व्यापक प्रभाव जमाएको यस वंशको उपस्थिति नेपालका केही क्षेत्रमा समेत रहेको ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक र मौखिक प्रमाणहरूबाट संकेत मिल्दछ। विशेषतः मिथिला, मधेश, र कर्णाली क्षेत्रहरूमा कलचुरी प्रभावका सम्भावना बलिया छन्।

मिथिला–मधेश क्षेत्रमा कलचुरी प्रभाव:

कलचुरी वंश मूलतः दक्षिण–पश्चिम भारतको छत्तीसगढ़, मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र तथा काशी (वर्तमान उत्तरप्रदेश) क्षेत्रमा सशक्त साम्राज्य सञ्चालन गरेका क्षत्रिय वंश थिए। गंगेयदेव, लक्ष्मीकर्णजस्ता शासकहरूले १०औँ–१२औँ शताब्दीसम्म उत्तरी भारतमा प्रभुत्व जमाए। यस वंशका केही शाखाहरू (विशेषतः गुप्त–काल उत्तरार्धतिर) उत्तर बिहार र दक्षिण नेपाल (मधेश क्षेत्र) तर्फ सरेको उल्लेख पौराणिक, अभिलेखीय तथा मौखिक इतिहासमा पाइन्छ। बलिराजगढ़मा उत्खनन क्रममा भेटिएका पुरातात्त्विक वस्तुहरू (ईंट, शिलालेख, प्रस्तर मूर्तिहरू) मा कलचुरीकालीन शैली देखिन्छ। सोनुखरा, लोहना, पाटु, सोनवर्षा, जलेश्वर क्षेत्रहरूमा भेटिएका शंखचक्र अंकित मूर्तिहरू, पत्थरको हतियार कारखाना आदिले स्पष्ट गर्छ कि यहाँ प्राचीन कलचुरी–शैलीको राज्यसत्ता वा व्यापारी प्रतिष्ठान थियो।

मधेश क्षेत्रमा कलवार, कलाल, कलचुरी, रजक, अहिर, आदि जातिहरूमा कलचुरी वंशको गोत्रीय प्रभाव देखिन्छ। “कलचुरी–वंशज” आज पनि मधेशको केही जातिहरूमा परोक्ष रूपमा आफ्नो उत्पत्तिको दाबी गर्छन्। कलचुरी ब्याहुत ब्राह्मण वा कर्णाट क्षत्रिय (जनकपुर–दरभंगा भेगमा) को सन्दर्भ पनि कलचुरी सम्बन्धित ऐतिहासिक अन्तर्दृष्टि दिन्छ।

 

शंख, चक्र, मछिन्द्रनाथ आदि प्रतीकहरू कलचुरी शैलीसँग सम्बन्धित छन्। जलेश्वर मन्दिर परिसरमा भेटिएको चक्रशिला र सिंहयुक्त मूर्तिहरू यसको प्रमाण हुन्। मिथिला क्षेत्रको मातृदेवी आराधना, तांत्रिक परम्परा, र सिद्ध परम्परा पनि कलचुरी सांस्कृतिक प्रभावमा मिसिएको छ।

 

मधेश–मिथिला क्षेत्र केवल कलचुरीहरूको बासस्थान बनेन, यहाँको समाजको संरचना, भाषा, संस्कार र जातीय चिन्तनमा पनि उनीहरूको ऐतिहासिक प्रभाव परेको देखिन्छ। यसको गहिरो अनुसन्धानले नेपालको तराई क्षेत्रको इतिहास पुनर्लेखन गर्ने अवसर दिन्छ।

 

 

कर्णाली क्षेत्रमा कलचुरी प्रभाव र नेपालका जातीय रूपान्तरणमा यसको सम्भावित योगदान: कर्णाली प्रदेश नेपालको सबैभन्दा पुरानो सभ्यताको क्षेत्र मानिन्छ। यहाँका पहाडी तथा भेगका भूगोल, मौखिक परम्परा, र प्राचीन अवशेषहरूले यस क्षेत्रको प्राचीन अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कलाई पुष्टि गर्छ। कलचुरी वंशको सम्भावित प्रभाव यस क्षेत्रमा निम्न आधारमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

 

भौगोलिक र व्यापारिक सम्बन्ध- भारतको छत्तीसगढ, मध्यप्रदेशबाट कर्णालीको भेगसम्म व्यापारिक मार्ग रहेको अनुमान छ। गङ्गा नदी प्रणालीमा बसेका कलचुरी शासकहरूले नेपालका पहाडी नदी प्रणालीहरूसँग धार्मिक वा व्यापारिक सम्पर्क कायम गरेका थिए। कर्णाली करिडोर (सिमकोट मार्ग) एक प्राचीन सिमानाका रूपमा चिनिन्छ, जहाँबाट दक्षिणका जातिहरूको आगमन भएको सम्भावना छ। जातीय रूपान्तरण र लोकसंस्कृति- कर्णाली क्षेत्रका केही आदिवासी जातिहरू (जस्तै: सार्की, कामी, दमाइ, थारू) लाई लोकमान्यतामा प्राचीन क्षत्रिय वा नागवंशी मूल मानिन्छ, जुन कलचुरीहरूसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।“कलवार” नामक समुदायको उपस्थिति पश्चिम नेपाल र भारत सीमाना क्षेत्रमा देखिन्छ, जसको नाम र परम्परा कलचुरी-कालीन साहु परम्पराबाट प्रभावित हुनसक्छ। कर्णाली क्षेत्रमा कहिलेकाहीँ भेटिने “गंगराजा” सम्बन्धी मिथकहरू कलचुरी वंशीय शासकहरूलाई जनाउन सक्छन्।

पुरातात्त्विक प्रमाणहरू- डोल्पा, हुम्ला, जुम्ला क्षेत्रमा फेला परेका प्राचीन प्रस्तर संरचना, नाग आकृतिका चित्र, तथा भूमिश्वर पुजाको परम्परा भारतको रत्नपुर–त्रिपुरी कलचुरी शैलीसँग मेल खान्छ। प्राचीन शिलालेखहरू वा प्रतीकहरूमा ‘गंग’ शब्दको प्रयोग कर्णालीमा भेटिएको छ।

धार्मिक समायोजन- कलचुरीहरूको गंगा देवी, नाग पूजन र शक्ति तत्त्वको पूजा परम्पराले नेपालको कर्णाली क्षेत्रमा रहेको देवी उपासना (जस्तै: चण्डी, भैरवी, कालिका) संस्कृतिसँग समानता देखिन्छ। कर्णाली क्षेत्रमा शक्ति केन्द्रहरू र मातृका पूजाको विशेष महत्व छ, जुन कलचुरी प्रभावका सम्भाव्य लक्षण हुन्।

कर्णाली क्षेत्रमा कलचुरी वंशको प्रत्यक्ष राज्य सत्ताको प्रमाण नभए पनि सांस्कृतिक, जातीय र धार्मिक रूपान्तरणहरूमा यसको गहिरो छाया देखिन्छ। पुरातात्त्विक खोज, लोक परम्परा, र भाषिक समन्वयहरूले कलचुरी वंशको ऐतिहासिक प्रभावलाई पुष्टि गर्न सक्ने सम्भावना बलियो छ।

नेपालमा कलचुरी–नाग–गंग परम्पराको समन्वय र आधुनिक जातीय संरचनामा यसको प्रभाव

नेपालको जातीय संरचना विविधता र ऐतिहासिक परम्पराहरूको समिश्रण हो। कलचुरी वंश, नाग परम्परा र गंग वंशीय संस्कृति नेपालमा गहिरो रूपमा समायोजित भएका छन्। तिनै परम्पराहरूको अन्तःसम्बन्धले आजका जातीय पहिचान, परम्परा, र सामाजिक संरचना निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।

कलचुरी–नाग–गंग समन्वय: भारतमा कलचुरीहरू गंग वंशका राजा तथा नागवंशीहरूका प्रतिस्पर्धी वा सहयात्री थिए। नेपालको तराई तथा पहाडी भूभागमा 'नाग' थर, 'गंग' पूजा, र कलचुरी नायकहरूबारे जनश्रुति भेटिन्छ। मिथिला क्षेत्रमा 'गंगेश्वरनाथ', 'नागेश्वरनाथ' लगायत शक्तिस्थलहरू छन्, जुन कलचुरी–नाग प्रभावको प्रतीक हुन्।

जातीय संरचनामा प्रभाव: थारू जातिमा गंग वंशीय संस्कृति र नाग-पूजाको परम्परा पाइन्छ। पश्चिम नेपालमा कामी, सार्की, दमाइ आदि समुदायहरूलाई 'प्राचीन क्षत्रिय' वा 'नागवंशी क्षत्रिय' भनेर लोकमान्यता छ। तराईका पण्डित, ब्राह्मण र राजा कुलहरू आफुलाई गंगाजात, कलचुरी-नागवंशी परम्परामा जोड्ने प्रयास गर्दछन्।

सांस्कृतिक समावेश: शक्ति पूजा, नाग पूजा र गंगास्तुती नेपालभर प्रचलित छन्, जुन एक साझा सांस्कृतिक सूत्र बनिसकेको छ। गाथा, लोक गीत, तीज-चतुर्थी पर्वहरूमा 'नाग', 'गंगा', 'कलचुरिया राजा'का उल्लेख पाइन्छ।

नेपालको जातीय संरचना कुनै एक वंश वा परम्पराको परिणाम होइन। यो एक बहुआयामी मिश्रण हो, जसमा कलचुरी, नाग, र गंग परम्पराहरूको गहिरो अन्तःसम्बन्ध छ। यस अध्यायले नेपालमा व्याप्त सामाजिक संरचना र पहिचानमा ऐतिहासिक तत्वहरूको सजीव उपस्थिति देखाउँछ।

 

बलिराजगढ र पाटु हतियार कारखाना

भारत विहार राज्यको बलिराजगढ ऐतिहासिक स्थलको रूपमा चिनिन्छ। यहाँ पाइएको प्राचीन किल्ला, खण्डहर, र माटोमुनी गाडिएका संरचनाहरू कलचुरीकालीन सभ्यताको अवशेषका रूपमा देखिन्छन्। यस क्षेत्रसँगै मधेश प्रदेश अन्तर्गत महोत्तरी जिल्लाको पाटु (Patuka) अवस्थित हतियार निर्माण केन्द्रले झनै पुष्टि गर्दछ कि यो भूभाग कुनै समय शासकीय, सैनिक तथा औद्योगिक दृष्टिले सशक्त केन्द्र थियो।

बलिराजगढको विशेषता: बलिराजगढ क्षेत्रमा दुई तहमा बाँधिएको किल्ला भेटिन्छ जुन प्राचीन किल्ला स्थापत्य शास्त्र अनुसार मिल्दोजुल्दो छ। यहाँ भएका टेराकोटा मूर्तिहरू, प्राचीन माटाका भाँडाकुँडा, तथा पर्खालहरू कलचुरी कालको प्रमाणका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। स्थानीय किंवदन्ती अनुसार, यहाँ एक शक्तिशाली राजा बलिराजको शासन थियो जो सम्भवत: कलचुरी–नागवंशी वंशसँग सम्बन्धित थिए।

पाटु हतियार निर्माण केन्द्र: पाटु, महोत्तरीमा पाइने ढुङ्गाका औजार, तिखा ब्लेड, बर्छा र चक्कुहरूले संकेत गर्छ कि यो स्थान प्रागैतिहासिक कालदेखि मध्यकालसम्म सैन्य हतियार निर्माणको केन्द्र थियो। जर्मनी नागरिक तथा खोजकर्ता गुड्रुन कर्विन्सले १९८५ मा पत्ता लगाए अनुसार, यो स्थानमा इसापूर्व १०००० वर्षसम्म मानव बसोबासको प्रमाणहरू फेला परेका छन्। ढुंगे युगदेखि लौह युगसम्मको क्रमिक विकास देखिने भएकाले, यसलाई नेपालकै एक महत्त्वपूर्ण पुरातात्त्विक क्षेत्र मानिन्छ।
कलचुरी उत्तराधिकारको कडी: बलिराजगढ र पाटुको बीच सांस्कृतिक र प्रशासनिक सम्बन्ध रहेको अनुमान छ। स्थानिय जातिहरू, थरहरू र भूमिगत भग्नावशेषहरू कलचुरी परम्परासँग मेल खाने तथ्यहरू प्रस्तुत गर्छन्। मैथिली भाषामा प्रयोग हुने केही शासकीय पदहरू (जस्तै: 'महापात्र', 'राजपुरोहित') त्यही परम्पराबाट आएको देखिन्छ। बलिराजगढ र पाटु हतियार कारखाना मात्र पुरातात्त्विक स्थल होइनन्; यी नेपाली भूगोलमा कलचुरी सभ्यताको जीवित प्रमाण हुन्। शोध तथा संरक्षणमार्फत यस क्षेत्रलाई ऐतिहासिक पर्यटन केन्द्रको रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना छ।

 

विद्यापति र कलचुरी–मिथिला अन्तर्सम्बन्ध

 

विद्यापति, मिथिलाका एक प्रसिद्ध कवि, संस्कृत पण्डित र राजनीतिक सल्लाहकार थिए। उनले १३औं–१४औं शताब्दीमा मिथिला क्षेत्रमा लेखन, संस्कृति र राजनीति तीनै क्षेत्रमा गहिरो प्रभाव पारे। विद्यापतिको लेखनीमा प्रयोग भएका प्रशासनिक पद, सामाजिक व्यवस्था, तथा धार्मिक संस्कारहरू अध्ययन गर्दा कलचुरीकालीन परम्पराको गहिरो प्रभाव पाइन्छ।

प्रशासनिक अवधारणामा समावेश कलचुरी प्रभाव: विद्यापति द्वारा उल्लेखित पदहरू — 'महापात्र', 'महाजन', 'राजपुरोहित' कलचुरी शासन प्रणालीसँग मेल खान्छ।

भूमिपति–भूमिधारी सम्बन्ध, गामघरको व्यवस्था, तथा राजस्व संकलनको तरिका कलचुरीकालमा मध्यभारतमा प्रचलित थियो जुन विद्यापतिको मिथिलामा पनि भेटिन्छ।

साहित्यिक र सांस्कृतिक सम्वन्ध: विद्यापतिको 'कीर्तिलता' र 'कीर्तिपताका' जस्ता काव्य कृतिमा वर्णित सामाजिक मूल्य, जातीय विभाजन, र शासक–जनता सम्बन्ध कलचुरी नीतिका प्रतिबिम्ब जस्ता लाग्छन्। विद्यापतिको समयमै मिथिला–कालिंग, मिथिला–छत्तीसगढ (जहाँ कलचुरीहरू शक्तिशाली थिए) सम्बन्ध र विवाहसम्बन्धहरू सुदृढ भएका थिए।

कलचुरी–मिथिला वंश सम्बन्ध: विद्यापतिको संरक्षक राजा कीर्तिसिंहदेवका पूर्वजहरूको वंश परम्परा पूर्णतः मैथिल भए पनि कलचुरी वंशसँग वैवाहिक सम्बन्ध तथा प्रशासनिक परिपाटीले जोडिएको देखिन्छ। विद्यापतिको लेखनीले राजनीतिक एकता र सांस्कृतिक समन्वयलाई सुदृढ बनाएको थियो जसमा कलचुरी संस्कारले ठाउँ पाएको देखिन्छ।

निष्कर्ष: विद्यापतिको युगमा कलचुरी सभ्यता मिथिलासम्म फैलिएको वा कम्तीमा यसको गहिरो प्रभाव परेको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसको प्रत्यक्ष प्रमाण विद्यापतिको साहित्यमा भेटिन्छ — जसले मिथिलाको प्रशासनिक तथा सांस्कृतिक संरचनालाई समृद्ध बनाएको थियो।

कलचुरीवंशीय प्रतीकहरू : शंख, मछिन्द्रनाथ, र चक्रको धार्मिक व्याख्या

कलचुरी वंशका शासन प्रतीकहरूमा शंख, चक्र, गदा र मछिन्द्रनाथको बोध गराउने तत्त्वहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण छन्। यी धार्मिक प्रतीकहरू केवल कलचुरीहरूको सांस्कृतिक पहिचान मात्र होइन, नेपालमा देखिने विभिन्न परम्परा र लोकसंस्कृतिमा पनि गहिरो छाप छोडेका छन्। शंख हिन्दू धर्ममा विष्णुको प्रतीक मानिन्छ। कलचुरीहरूको आदर्श शासकत्वमा विष्णु सम्बन्धी प्रतीकहरूको प्रयोग व्यापक थियो। नेपालको तराई तथा कर्णाली क्षेत्रमा भेटिने शंख–चिन्हयुक्त प्राचीन स्तम्भहरू कलचुरीकालीन प्रभाव देखाउँछन्। मिथिला क्षेत्रमा पवित्र गङ्गा–गण्डकी शंखको स्रोतमात्र नभई सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा पनि कलचुरी शैली अनुसार पूजा गरिन्छ। मछिन्द्रनाथ नेपालमा गुरु परम्पराको प्रतीक मानिन्छन्। मच्छेन्द्रनाथ र गोरखनाथको सम्प्रदाय कलचुरी राज्यकालमा विशेष प्रतिष्ठित थियो। नेपालमा मछिन्द्रनाथको रथयात्रा, विशेषतः पाटनमा, कलचुरी–नाथ प्रभावको एक समकालीन उदाहरण हो। चक्र सार्वभौम शासनको प्रतीक हो। कलचुरीहरू चक्रधर (विष्णु) को उपासक थिए र राज्य चिन्हमा चक्र राख्ने परम्परा थियो। यस्ता प्रतीक नेपालका प्राचीन नक्कल-कलात्मक अभिलेखहरूमा समेत पाइन्छन्। चक्र–गदा–शंखको संयुक्त प्रयोग काठमाडौँ उपत्यकाको प्राचीन मन्दिरहरूमा समेत भेटिन्छ, जसले कलचुरी प्रतीकहरूको उत्तर क्षेत्रसम्मको प्रभाव दर्शाउँछ।

धार्मिक प्रतीकहरूको ऐतिहासिक व्याख्याले कलचुरीहरूको सांस्कृतिक, आध्यात्मिक, र प्रशासनिक प्रभाव नेपालमा गहिरोसँग देखिएको पुष्टि गर्छ। यी प्रतीकहरू आजका नेपाली सांस्कृतिक अभ्यास र परम्परामा जीवित छन्।

कलचुरी वंशीय शिलालेख, ताम्रपत्र, तथा स्मारकहरू

नेपालको विभिन्न भू–भागमा भेटिएका केही पुरातात्त्विक स्रोतहरूले कलचुरी वंशको प्रभाव र सम्भावित शासनको पुष्टि गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। विशेष गरी मधेश, मिथिला, र कर्णाली क्षेत्रका केही स्थानहरूमा भेटिएका शिलालेख, ताम्रपत्र, र संरचनात्मक स्मारकहरू अध्ययनयोग्य छन्। जनकपुर, जलेश्वर, पाटु, र बलिराजगढ क्षेत्रका पुराना भग्नावशेषहरूमा संस्कृत वा मैथिली लिपिमा उकेरिएका केही अस्पष्ट लेख भेटिएका छन्। यिनमा "कलचुरी, "गंग", वा "कर्पूर" नामका उल्लेख भेटिनु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस्ता लेखहरूको तुलनात्मक अध्ययनले कालक्रम, शासनक्षेत्र, तथा कुलनाम पुष्टि गर्न सहयोग गर्दछ। पश्चिम नेपालको बाँके, सुर्खेत, तथा रोल्पा क्षेत्रका ग्रामीण भागहरूमा केही ताम्रपत्र भेटिएका छन् जसमा भूमिदान, मठ–मन्दिर स्थापना, वा सामन्तहरूको नाम उल्लेख गरिएको छ। केही पत्रमा 'गंगदेव', 'कलचुरिदेव', वा 'त्रिपुरान्तक' भन्ने उपाधि उल्लेख छ, जुन भारतको गंगवर्गीय कलचुरी वंशसँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ। कर्णाली र मधेशका पुराना भग्नावशेषहरू विशेष गरी जलाधारित प्राचीन तटबन्ध, मठ–मन्दिरका ढुंगे मूर्तिहरू, तथा शिव–विष्णु समर्पित संरचना कलचुरी शैलीका रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। पाटुको ढुंगामा निर्मित हतियार तथा मूर्तिहरू कलचुरीकालीन 'स्थापत्य र शिल्प' परम्परासँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ। यस्ता स्रोतहरू अध्ययन गर्नु नेपालको इतिहासमा कलचुरी वंशको उपस्थिति प्रमाणित गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो। अझ गहिरो अनुसन्धान, उत्खनन र लिपि–विश्लेषणबाट यिनको ऐतिहासिकता र महत्व अझ स्पष्ट हुने सम्भावना छ।

नेपालमा कलचुरीवंशीय जातीय वंश परम्पराका जीवित सन्तानहरू

नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा आज पनि कलचुरी वंशको सांस्कृतिक छाप देख्न सकिन्छ। विशेष गरी मिथिला, मधेश, लुम्बिनी, र कर्णाली क्षेत्रका केही जातीय समूहहरूले आफूलाई कलचुरी–वंशीय परम्पराबाट आएको विश्वास गर्छन्।\ मधेश र मिथिलामा भेटिने केही साह, साव, चौधरी, महतो, राजगोंड, कनौजिया, कौशिक, कश्यप आदि गोत्रधारी समुदायले आफूलाई प्राचीन क्षत्रिय वा नागवंशी मूलबाट आएको बताउँछन्। केही समूहले कलचुरी राजवंशका शाखाका रूपमा आफ्ना वंशपरम्परा वर्णन गर्ने गरेका छन्। नेपालको जातीय र सामाजिक संरचनामा कलचुरी–वंशीय मूलको असर विभिन्न रूपमा देखिन्छ। उदाहरणका लागि: भूमिहार/भूमियाहरू, गोंड/राजगोंड, कछवाहा/कनौजिया, क्षत्रिय यी मध्ये कतिपयले कलचुरी वंशको सन्तानको रूपमा ऐतिहासिक सन्दर्भ प्रस्तुत गर्दै आएका छन्।

Note:यो लेख तयार गर्न एआईको पनि सहयोग लिइएको हो ।

References:

Britannica – Kalachuri dynasty

Kalachuris of Tripuri branch – Shaivism, inscription

The Kalachuris and Their Architectural Legacy in Dakshin Kosala" – Dr Anju Tiwari

Ratanpur, Tripuri inscriptions of the Kalachuri‑ Chedi Era – Vol IV by V.V. Mirashi

 Karnats of Mithila – Karnat dynasty history including Gangadeva

General Kalachuri symbolism via Shaivism tradition;

Newar architecture context and Kathmandu inscriptions

Ancient and Medieval Nepal  – DR Regmi’s

 

Comments

Popular posts from this blog

Rakesh Prasad Chaudhary

Maithili Journalism